Piri Reis Haritasi
Milli muzeler muduru Halil Edhem Eldem, 1929 yilinda, Topkapi Sarayi'nin essiz hazinelerinden biri olan Piri Reis haritasini ortaya cikardi. Harita o siralar Istanbul'da arastirma yapan Alman dogubilimci Prof. Paul Kahle tarafindan incelenip, 1931 yilinda Leiden'de toplanan 18. Dogubilimleri Kongresi'nde dunya bilim cevrelerine sunuldu. Istanbul basininda yer alan yazilardan sonra Ankara'ya tasinan harita, Ataturk ve tarihcileri tarafindan incelendi. Ataturk'un ozel ilgi ve emirleri ile devlet matbaasinda tipkibasimi yapildi. Birinci Dunya Haritası adi ile anilan ve deve derisi uzerine cizilen, dokuz renkte boyanip resimlenmis harita 86 cm. boyundadir.
Ust kisminin genisligi 61 cm, alt kisminin ise 41 cm'dir. Dikkatle bakildiginda, haritanin sag yanindan boydan boya kopmus oldugu goze carpar. Alt kisminin genisliginin kısa olusu derinin olagan yapisindandir. Bu kopma dolayisiyla Birinci Dunya Harita'sindan geriye Atlas Okyanusu'nun boydanboya iki kiyisi kalmistir. ispanya, Fransa, Amerika'nin dogu kisimlari ile Florida kiyilari, Antiller, Guney Amerika'nin dogu bolumu bugunku haritalara yakin doğrulukta cizilmistir. Harita tipik bir deniz haritasidir. Enlem ve boylam cizgileri yerine ruzgar gulu ve yon cizgileriyle, efsanevi ve gercekci resimlerle suslenmistir. Harita uzerinde yer adlarinin yanı sira, kesif tarihi, efsanevi bilgiler, haritanın olusumu hakkinda notlar vardir. Harita essiz bir tablo guzelligine sahiptir. Gorselligin bu denli one cikmasi, eserin Osmanlı sultanina sunulacak olmasindan kaynaklanmistir. Haritada bulunan ruzgar gulu sayısı ucu kucuk, ikisi buyuk olmak uzere bestir.
Guney Amerika'nin kuzeybati bolumunde yer alan satirlarda Piri Reis'in imzası acikca okunur: " Bunu Kemal Reis'in biraderzadesi diye meshur, Hacı Mehmet'in oglu fakir Piri 919 (1513) Muharremulharaminda Gelibolu sehrinde yazdi, Allah ikisini de affetsin."
Guney Amerika uzerinde okunan asagidaki satirlarda Piri Reis bilim adamlarina yakisan bir durustlukle haritasinin kaynaklarini acikca belirmektedir:
"Bu fasil isbu haritanin ne tarikle telif olundugunu beyan eder. isbu harti misalinde harti asir icinde kimsede yoktur. Bu fakirin elinde telif olup simdi bunyad oldu. Hususan yirmi miktar hartiler ve yappamondolar'dan (Mappa Monde), yani Iskender-i Zulkarneyn zamaninda telif olmus hartidir ki rubu meskun anin icinde malumdur; Arap taifesi ol hartiye Caferiye derler anin gibi sekiz Caferiyeden ve bir Arabi Hint hartisinden ve dort Portukalın simdi telif olmus hartilerinden kim Sint ve Hint ve Cin hendese tarihi uzerine ol hartilerin icinde mesturdur ve bir dahi Kolonbo'nun Garp tarafindan yazdigi hartiden bir kiyas uzerine istihrac edip bu sekil hasil oldu; soyle ki bu diyarın hartisi bahriler icinde nice sahih ve muteber ise, mezbur hartide dahi yedi derya ile sahih muteberdir."
Bu satirların uzerinde yer alan bolumde ise Amerika'nın kesfi ile ilgili bilgiler verilmekte ve son cumlesinde "Mezbur hartide olan bu karalar ve cezireler (adalar) kim vardir, Kolonbo'nun hartisinden yazilmistir" denmektedir.
Haritayi cekici kilan yonlerden biri de budur. Colombus 1492-1504 tarihleri arasinda Amerika'ya 4 kez sefer etmis ve kiyilarin haritalarini yapmistir. Ancak bu haritaların hicbiri gunumuze ulasmamistir ve bugun sadece Piri Reis'in haritasının icinde yer alan bolumu ile yasamaktadir. Colombus'la birlikte ikinci yolculuga kilavuz olarak katilan Juan de la Cosa'nin 1500'de yaptigi dunya haritası, Contarini'nin 1506 tarihli dunya haritası ve Martin Waldseemuller'in 1507 tarihli dunya haritasi (ilk defa bu haritada Kuzey ve Guney Amerika Asya'dan ayri bir sekilde gosterilmiştir) Amerika kitasının yer aldigi ilk haritalardır. Piri Reis'in haritası bu uc haritadan daha doğru olarak cizilmistir. Prof. C. Hapgood tarafindan yapilan arastirmalar sonucunda, Kahire'yi merkez alan hava fotograflari ile inanilmaz benzerlik tasidigi gorulmustur. Erich Von Daeniken ise haritanin uzay gemilerinden cekilen fotograflardan yapilabilecegi gibi sansasyonel bir gorus ileri surmektedir. Antarktika daglarinin haritada yer almasi ise ayrı bir bilinmezdir. Yuzyillardir buzullarla kapli bu daglar 1951'de ses yansitici bir sistemle kesfedilmistir. Kisacasi, Colombus'un Amerika'yi kesfinden sonra yapilan haritalar icinde en isabetlisi ve bugunku moden haritalara uygunu Piri Reis'in haritasıdır. Projeksiyon sistemi sasirtici derecede mukemmeldir.
Piri Reis'in ilk haritasnin kayip parcalarinin aranması sirasında, Topkapi Sarayi Muduru Tahsin Oz tarafindan yeni bir harita bulundu. Ceylan derisi uzerine, sekiz renkte boyanmis Osmanli tarzı suslemelerle bezeli cercevesiyle goze carpan bu harita da bir deniz haritasidir. Piri Reis uslubunun tipik bir ornegi olan harita 69-70 cm boyutlarindadir. Cercevenin sadece kuzey ve bati kenarlarinda bulunması, uzerindeki notların kenara gelen kisimlarinin yarim kalmis olmasi, bu haritanin da bir kisminin yok oldugunu gostermektedir.
Bu nedenle elimizdeki harita Atlas Okyanusu'nun kuzeyini, Kuzey ve Orta Amerika'yi kapsamaktadir. Harita uzerinde hemen goze carpan ve deniz haritalarinin tipik ozelliklerinden olan dordu buyuk ve suslu, ikisi kucuk alti ruzgar gulu ile iki mil olcegi bulunmaktadir.
Haritada iki dikey olcegin altindaki dort satir, Piri Reis'in imza ketebesidir ve haritanin yapim yilini da ortaya cikarir: "Bunu 935 (1528) yilinda Gelibolu'da Reis Gazi Kemal merhumun biraderzadesi diye meshur olan Haci Mehmed'in oglu fakir Piri Reis tamam etti. Bu is muhakkak onundur." Bu ketebe Arapcadır. Ancak harita uzerindeki diger notlar duru bir Türkçe ile yazilmistir.
Bu haritanin da, ilki gibi bir dunya haritası oldugu one surulmektedir. Bizce harita bir dunya haritası degildir. Kaybolmus olan kisimlardaki alan buyuk olasilikla alt kenarda (guney) Antarktika, sag kenarda (dogu) Istanbul'u kapsamaktadir. Piri Reis, Osmanli baskenti ile Yeni Dunya'yi buyuk olcekli bir haritada gostermek istemistir. Bir diger amac, 1513 yilinda saraya sundugu haritadaki bilgileri yeni kesifler isiginda guncellestirerek Kanuni'ye sunmak istemis olmasidir. Bir başka olasilik ise, Amerika kitasındaki yeni kesiflere ilgi duyan Osmanli Sarayi bu haritayı cizmek icin Piri Reis'i gorevlendirmesidir.
İlk haritada bulunan bazi hayali adalarin bu haritada yer almamasi, Amerika kiyilarinin daha isabetli cizilmesi, deniz haritalarinda yer alan limanlarin girinti ve cikintilarinin abartili olarak cizilmesi hatasına dusulmemesi, Yengec Donencesi'nin cok az hatayla cizilmis olmasi (kopuk ve kayip bolumde Ekvator ve Oglak Donencesi'nin de cizildigine isarettir), ilk haritada goze carpan efsanevi bilgi ve resimlerin bu haritada bulunmayisi, Piri Reis'in birincisinden daha dogru ve guncel bir harita olusturma amaci guttununu ortaya koymaktadir.
