AKARSULAR
a) Akarsuyun olusumu : Yeryuzundeki yataklarin degisik buyukluklerdeki yataklar icerisinde su toplanir ve bu yatak boyunca akmasina akarsu denir.
- Akarsularin, kucuklerine dere denir. Buyuklerine ise cay, nehir denir.
- Akarsuyun, ciktigi yere kaynak. Akarsuyun aktigi yere yatak denir.
- Akarsuyun birim zamanda aldigi yola akarsuyun hizi denir. Bu hiz mualine denilen aracla olculur.
b) Akarsuyun aglari, Su bolumu ve Akarsu Havzalari : :
- En kucuk dereden ana ırmaga kadar bir akarsuyun beslenme havzası icinde tum kollariyla birlikte olusturdugu su yolu orgusune akarsu agi denir.
- Havzalari birbirinden ayiran dogal sinira su bolumu cizgisi denir.
- Akarsuyun denize ulastirabilen havzalara acik havza, ulastiramayan havzalara ise kapali havza denir.
c) Akarsuyun debisi ve rejimi
- Bir akarsuyun her hangi bir yerindeki enine kesitinde bir saniyede gecen suyun m3 cinsinden miktarına debi denir.
- Bir akarsuyun debisinde yil boyunca degismeye rejim denir.
d) Selintiler ve Akarsular
- Yuzeyleri kaplarcasina akan sulara selinti denir.
- Bir akarsuyun asindirma gucu; su miktari, egim, bitki ortusu, akis hizi, yuk miktaridir.
A) Turkiye'de Selintilerin Olusturdugu Asindirma ve Biriktirme Sekilleri
a) Kirgibayir : Kimi yerleri yuksekce, kimi yerleri yarintilar biciminde olan sekillere denir. (Nevsehir yoresi)
b) Peri Bacaları : Volkan tuflerinin yaygın oldugu bir arazide sellenme sonucu oluşmuş yer şekilleridir. Üstteki dirençli kayalar aşınmadığı için sapka şeklinde bir gorunum oluşmuştur. (Afyon)
c) Birikinti Konileri : Bir dag yamacında asagiya inen akarsuyun egimi azaldiginda tasima gucude azalir ve tasidigi aluvyonlari koni seklinde biriktirir. Buna denir.
- Birikinti konilerinin birlesmesiyle olusan ovalara Dag etegi ovası denir.
B) Akarsularin Asindirmasi ile Olusan Yer Sekilleri
a) Vadiler : İçinde akarsuların aktığı, kaynaktan ağza doğru sürekli inişli olan uzun çukur alanlarıdır. Dört çeşit vadi vardır
- V vadi; V harfi biçimindeki vadilere denir.
- Tabanlı vadi; orta çığırlarda;eğim az, su miktarı fazladır. Derinlemesine hem de yanlamasına aşındırma yapar.
- Yayvan Vadi; yanlama, aşındırma ile vadi yamacları asinip yatiklarsir.
- Yarma vadi; Bir duzlukte akmakta olan akarsu, önüne çıkan kabarikligi dar ve derin bir bicimde yardıktan sonra yeniden duzeyi cikarsa olur.
- Kanyon vadi; cozunebilir taslarin bulunduğu arazilerde akarsu bir yandan aşındırma yaparken bir yandan da taşlar coker. Sonucta dar derin ve dik duvarli vadiler olusur.
b) Dev Kazanı : Akarsularin, caglayan ve cavlanlarin yaparak dokuldukleri yerlerde, asinma sonucu olusan cukurluklara dev kazani (buget) denir. Turlu Buyuklukte olabilir.
c) Sekiler : Akarsuların iki yakasindaki yamaclarda gorulen basamak bicimindeki yer sekilleridir.. bu derinlestirme sonucu eski vadi tabani yukarida bir basamak halinde kalir ki buna seki denir.
d) Yontuk duzler (Peneplen) : Akarsularin asindirma faaliyetlerinin son doneminde olusan dalgali duzluklere denir.
C) Akarsu Biriktirmesi ile Olusan Yersekilleri
Akarsu biriktirmesi sonucu olusan baslica sekiller sunlardir;
a) Deltalar : Akarsuyun gole yada deniz ulastigi yerde, tasidigi aluvyonlari biriktirmesi sonucu olusur.
Bir deltanin olusabilmesi icin;
- Akarsuyun belli buyuklukte olmasi
- Denizin cok derin olmasi
- Kiyi boyunca guclu akıntıların olmaması gerekir. (Çukurova, Bafra)
a) Birikinti Ovası : İç kisimlardaki alanlarin aluvyonlarla dolmasi sonucu olusur. 2 cesittir.
- Dağ içi ovaları : Daglik alanların ic kisimlarda az egimli yerlerde, karstik canaklarda ya da tektonik çöküntülerde birikme sonucu oluşur. (Erzincan ovası)
- Dağ eteği ovaları : Bir dağın yamacından aşağı inen akarsu ve sellenme sularının oluşturduğu birikinti ovasıdır.
c) Birikinti Konileri : Akarsuyun tasidigi aluvyonların yelpaze biciminde cokelir. Bu cokmeye denir.
- Menderesler: Akarsuyun asindırma ve biriktirme sonucu faaliyetlerin ortak sonucu olusan yer şekillerinin en yaygin olanları mendereslerdir.
- Yatak egimi azalmış olan bir akarsu, duzenli buklumler yaparak saga sola dolana dolana akar. Buna menderes denir. (Gediz nehri, B.Menderes)
